8 februari 2020

Lezing bij festival Into The Future | Jij vs. Burnout

Door Tabitha

‘Jij vs. Burnout’ over vrijheid, burn-outs, social media en het schoonheidsideaal.

De vrijheid die we hebben in Nederland is een groot goed. Velen voor ons hebben moeten strijden voor de vrijheid die we nu hebben en dat is iets om enorm dankbaar voor te zijn. Toch is het nog maar de vraag of we echt zo vrij zijn als we denken. Vaak dichten we onszelf een heleboel vrijheid en tolerantie toe, maar is dit wel echt zo? Terwijl we zo graag zelf onze keuzes willen maken en ons leven willen inrichten zijn er nieuwe onvrijheden. De Pools-Britse filosoof Zygmunt Bauman zei al: “Nooit waren we zo vrij. Nooit voelden we ons zo machteloos.”[1] We zijn vrij op seksueel, religieus en ook politiek vlak. We zijn verlost van de verstikkende sociale en ethische normen die er in vroegere tijden waren. Er is een enorme keuzevrijheid waardoor je je leven naar eigen inzicht vorm kunt geven, zolang anderen maar niet gehinderd worden in de verwezenlijking van dit levensproject.

Vrijheid wordt dan ook vaak gedefinieerd als de afwezigheid van een extern obstakel. Deze opvatting van vrijheid staat bekend als ‘negatieve vrijheid’. De essentie is de afwezigheid, het ontbreken, van iets anders. Je bent meer vrij wanneer er minder van iets anders is: minder beknotting en begrenzing.

Ons begrip van vrijheid is met name gericht op het individu, het ‘ik’ en we zeggen tegen elkaar ‘Doe waar jij je goed bij voelt’, ‘Als jij maar gelukkig bent’ en ‘Gewoon je eigen ding doen’. Doe wat je wilt, zolang je mij er maar niet mee stoort. Maar toch wringt er iets.[2] Het individuele project van een gelukkig en succesvol leven op te bouwen, geeft toch niet echt voldoening. Je staat er alleen voor en de verwachtingen die anderen van je hebben zijn hoog. Het is vermoeiend om telkens te bewijzen dat je een vrijgevochten, geslaagd en hardwerkend mens bent. Het zorgt voor druk om aan deze norm te willen voldoen en het kan zelfs leiden tot stress of een burn-out. Dit is tegenwoordig aan de orde van de dag en burn-outs zijn dan ook een serieus maatschappelijk probleem in Nederland.

Laten we even kijken naar wat cijfers om te zien hoe het er voorstaat met de burn-outs in Nederland.

Nederlanders ervaren steeds meer burn-outklachten.

Uit cijfers van het CBS blijkt dat het percentage werknemers in Nederland dat aangeeft burn-outklachten te hebben de afgelopen 10 jaar is toegenomen. Vrouwen hebben vaker last van burn-outklachten dan mannen.

De Nationale Enquete Arbeidsomstandigheden, die door 62.000 mensen is ingevuld, laat zien dat 17,3% van de respondenten burn-outklachten heeft.

Het zijn met name jonge werkenden die het meest last hebben van burn-outklachten, zoals gevoelens van complete uitputting of ‘leeg’ voelen na een werkdag.[3]

Daarnaast kampen jongeren vaak met mentale klachten. Uit een onderzoek van het GfK (een grote marktonderzoeksorganisatie) in opdracht van Interpolis blijkt dat 19% van de jongeren tussen de 18 en 34 jaar mentale klachten in dusdanige mate ervaart dat het hun dagelijkse leven beïnvloedt.

Maar ook op de Radboud Universiteit hier in Nijmegen is de mentale gezondheid onder studenten een probleem.Twee jaar geleden is er een welzijns-enquete gehouden, die zo’n 4000 Radboud studenten invulden. 56% van hen geeft aan veel of heel veel druk te ervaren. Dit heeft niet alleen met studie te maken, maar bij 43% heeft deze druk invloed op de algehele mate waarin ze zichzelf gelukkig voelen. Ook eenzaamheid onder studenten blijkt een probleem te zijn. 22% van de Radboudstudenten mist mensen om zich heen en 26% geeft aan leegte om zich heen te ervaren. De Universitaire Studentenraad is zelfs een campagne begonnen om eenzaamheid onder RU-studenten tegen te gaan en hing o.a. dit soort posters op.

Wat is er precies aan de hand, zo kan je je afvragen? Ik denk dat deze onderzoeken wel aangeven dat het inmiddels niet meer gaat om individuele gevallen van mensen die stress en burn-outs ervaren, maar dat er sprake is van een breder maatschappelijk probleem. Met elkaar houden we een bepaalde norm of cultuur in stand waarvan stress en burn-outs het gevolg zijn. Hoewel prestatiedruk zich op de werkvloer manifesteert, beperkt het zich daar niet enkel toe. Naar mijn idee leven we in een zogenaamde ‘prestatiemaatschappij’, die ons, en in het bijzonder jongeren zoals jullie en ik, in de greep houdt. We hebben daarom een nieuwe bevrijding nodig, zo wil ik betogen. We moeten bevrijd worden van onze opvatting van geluk, van de manier waarop we onszelf presenteren en onze drang naar perfectie, zowel op het gebied van het uiterlijk als van relaties. Daar wil ik het graag met jullie over hebben.

Allereerst onze opvatting van geluk. Onze generatie is opgegroeid met een enorme vrijheid. Jullie grootouders, en zeker de oma’s, hadden waarschijnlijk maar een paar opties welk beroep ze zouden gaan uitoefenen. Vaak was dit iets wat de rest van de familie ook deed en onder het mom van ‘zo hebben we het altijd gedaan’ en ‘doe maar normaal’ waren er niet veel andere mogelijkheden. Onze ouders hebben ons denk ik een hele andere boodschap meegegeven. Een kind wordt opgevoed om mondig te worden, om een eigen mening te hebben en ons wordt verteld dat de toekomst nog open ligt. Je moet zelf keuzes maken en verantwoordelijkheid nemen in het leven. ‘Als jij maar gelukkig bent’ of ‘je kunt alles bereiken, als je maar wilt’, zo is het verhaal. Hoewel deze vrijheid om te worden wat we willen goed bedoeld is, legt het ook een grote druk op je schouders. Of je gelukkig bent, of je het ‘gemaakt hebt’, is je eigen keuze.

Of zoals filosoof Menno de Bree het zei in het Nationaal Stressdebat: “200 jaar geleden werd je geboren, je was een stapel legosteentjes. Die moest je zelf in elkaar zetten, maar je wist hoe dat moest, je had ergens een bouwtekening, dat was dan wat je familie zei. Nu is het zo dat we geboren worden, maar er is geen bouwplan meer. We zijn nu onze bouwer en ontwerper in één geworden en dat is een heel groot probleem. Het levert twee problemen op: 1) we zijn niet zulke goede ontwerpers. Hoe ouder je wordt, hoe meer je ziet hoe slecht je in elkaar zit en hoe gebrekkig je karakter is. 2) als je met dat gebrek geconfronteerd wordt kan je daar niemand meer de schuld van geven, want je hebt het zelf opgebouwd. We kunnen niet meer zeggen het ligt aan iemand anders, nee, het ligt aan jezelf. Als we iemand tegenkomen die perfecter lijkt te zijn dan jij; die mooier en rijker is, dan denken we ook dat diegene beter gelukt en gelukkiger is dan jijzelf.”[4]

Een goed voorbeeld van deze opvatting van geluk is de zelfhulporganisatie ‘365 dagen succesvol’. Het jaarprogramma om in 365 dagen succesvol te worden is erg populair en de seminars trekken volle zalen. Op de homepagina staat in grote letters: ‘JE KUNT JE EIGEN GELUK ORGANISEREN, OOK ALS JE DENKT VAN NIET: JOUW REIS NAAR GELUK START HIER.’ Een andere opvallende leus is: ‘GELUKKIG ZIJN KUN JE LEREN: KIES VOOR EEN GELUKKIG EN SUCCESVOL LEVEN.’ Gelukkig en succesvol zijn worden hier op één lijn gesteld en gezien als een keuze. Of je gelukkig bent hangt af van of je de juiste mindset en vaardigheden hebt en is een individuele opgave. Op deze manier wordt echter een duidelijke scheidslijn getrokken tussen degenen die het ‘gemaakt’ hebben en de ‘losers’ die blijkbaar het verkeerde pad zijn ingeslagen. Zowel succes en geluk als falen en misère heeft de mens aan zichzelf te danken.

De Vlaamse psychiater Paul Verhaeghe zegt in zijn boek ‘Intimiteit’: “De keerzijde van het idee dat succes een keuze is en perfectie, mits de nodige inspanningen worden geleverd, binnen handbereik ligt, is voorspelbaar: angst (ik voldoe niet) en depressie (ik kan het niet), meteen de twee belangrijkste stemmingsstoornissen van onze tijd.”[5]

Ook bekende, en op het oog succesvolle en gelukkige mensen zijn niet immuun voor deze stemmingsstoornissen. Ook zij, misschien juist wel zij, blijken te maken te hebben met angst en depressie. We kijken op tegen beroemdheden als DJ Avicci, zangeres Demi Lovato[6] en YouTuber Etika (ètieka), maar toch blijkt, soms pas achteraf, dat zij kampten met psychische problemen, eenzaamheid en drugsgebruik. Zij lijken zo geslaagd, zo vrolijk en gelukkig aan de buitenkant, maar zijn dat eigenlijk helemaal niet. Het stemt wel hoopvol dat sommige beroemdheden daar wel eerlijk over zijn en zangeres Maan schreef het nummer ‘Ze huilt maar ze lacht’ en deelde twee weken geleden deze foto.

Wat hierop aansluit, en meteen het tweede punt is , is dat we bevrijding nodig hebben van de manier waarop we onszelf presenteren naar anderen. Wanneer je door je Facebook tijdlijn scrolt, je Instagram feed of je nieuwe snaps bekijkt, het zijn over het algemeen steeds dezelfde foto’s die je langs ziet komen. Vrienden die genieten van lekker eten, van een strandvakantie, een lekkere cocktail, een leuke film, vul zelf maar in. Alles is leuk en gezellig en vermakelijk. Typerend zijn twee fragmenten uit de film ‘Eighth grade’ uit 2018 die is genomineerd voor een Golden Globe en veel andere prijzen won. We volgen Kayla die probeert haar leven als tiener vorm te geven. [fragment]

De rest van de film is ook echt aan te raden en dit sluit goed aan bij wat de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han ‘de positieve samenleving’ noemt, waar alleen ruimte is voor het positieve. We zijn vaak zo druk met het uitdelen van ‘vind ik leuks’, duimpjes en hartjes. Het is opvallend dat Facebook geweigerd heeft om een dislike-button te maken. In de positieve samenleving is er geen ruimte voor elke schijn van negativiteit, alles moet positief zijn, want daar reageren we op. Op een like volgt de reactie sneller dan op een dislike. Negatieve uitingen schaden de snelheid van de communicatie.[7] In de positieve samenleving delen we alleen de positieve aspecten van ons leven. Als we iets moois zien op vakantie, proberen we zo snel mogelijk een foto te maken om het te kunnen delen met onze vrienden en volgers.

Ook spreekt Byung-Chul Han in dit verband over wat hij noemt ‘de etalagesamenleving’. In de etalagesamenleving moeten de dingen stuk voor stuk tentoongesteld worden om te kunnen bestaan. De dingen krijgen hun waarde alleen als ze gezien worden. De tentoongestelde samenleving is een pornografische samenleving, zo beweert Byung-Chul Han. Alles is binnenstebuiten gekeerd, onthuld, ontkleed, ontbloot en te kijk gezet. Een mooi voorbeeld hiervan is het pop-upmuseum Wondr.[8] De ‘artistieke playground van Amsterdam’ is vooral bedoeld om social-media waardige foto’s te kunnen maken. De influencers komen als hongerige wolven op het museum af om hét perfecte plaatje te kunnen maken en te delen met hun duizenden volgers.Een ander voorbeeld is dat topmodel Doutzen Kroes een tijdje terug bij Eva Jinek aan tafel zat om te vertellen over haar nieuwe YouTube kanaal ‘Doutzen Kroes Diaries’ waarbij ze alle kanten van zichzelf laat zien en ook haar privéleven met man en kinderen tentoonstelt aan de rest van de wereld.

Paul Verhaeghe zegt: “Met een selfie – o ironie – probeer ik zo goed mogelijk te beantwoorden aan de verwachting die ik bij anderen leg. Dat lukt nooit helemaal. Nooit voldoet het beeld aan het ideaal; mijn ogen liggen te diep, mijn haar zit niet zoals het hoort; ik kijk niet zoals ik denk dat ik moet kijken.”[9]

Dat brengt me op het volgende punt. Behalve bevrijding van onze opvatting van geluk en hoe we ons presenteren naar de buitenwereld, is ook bevrijding nodig van onze drang naar perfectie van het uiterlijk. Liesbeth Woertman is hoogleraar op het gebied van lichaamsbeelden aan de Universiteit Utrecht. Zij schreef over dit onderwerp onder andere de boeken ‘De psychologie van het uiterlijk’ en ‘Je bent al mooi’.

Ze zegt dat vrouwen die meer selfies maken, meer moeite hebben om van zichzelf te houden.

We leven in een beeldcultuur waarin alle beelden bewerkt zijn en de suggestie wordt gewekt dat we er perfect uit kunnen zien als we de juiste producten gebruiken. Dat zorgt ervoor dat veel jonge vrouwen naar perfectie streven. Waar het eerst de reclames waren die ons schoonheidsideaal bepaalden, is deze taak nu overgenomen door sociale media.[10]

Je hoeft alleen maar naar het Instagramprofiel van Kim Kardashian te kijken om hier het bewijs van te vinden. Met maar liefst 159 miljoen volgers is ze onwijs populair en ze heeft van zichzelf een merk gemaakt. Ze deinst er niet voor terug om allerlei soorten producten aan te prijzen, zoals shaping-ondergoed. Ook halfzusje Kylie Jenner, bekend om haar (opgespoten) volle lippen, doet goede zaken met haar beautyproducten, zoals de Kylie Jenner Lip Kit. Bij menig cosmetische kliniek kan je zelfs de Kylie Jenner look krijgen, grote, volle lippen en strakke kaaklijn. Duizenden vrouwen volgen hun voorbeeld en een behandeling meer of minder doet er op een gegeven moment niet meer toe.
Maar hoe vrij zijn we nu echt wanneer we zulke dingen doen? “Ik doe het voor mezelf, zegt elke vrouw die ’s ochtends onder de douche een scheermesje over haar benen haalt, een lik foundation opsmeert of plaatsneemt in de stoel van de botox-arts. ‘Omdat ik het waard ben.’[11] Maar de beslissingen om aanpassingen te doen aan het uiterlijk, groot of klein, worden natuurlijk niet in een vacuüm genomen. Ze zijn het gevolg van een wereld waarin alles maakbaar lijkt. Uit onderzoek blijkt dat in 2016 wereldwijd wel 45 procent meer schaamlipcorrecties werden uitgevoerd dan in 2015. Alleen in Brazilïe waren dit er al meer dan 23.000 in het 2015/2016. Voor dat onderzoek werden 35.000 artsen in 106 landen ondervraagd.[12]

Door een borstvergroting, liposuctie of vaginale correctie wordt echter geprobeerd om het lichaam te dwingen in opgelegde vormen, zo zegt Paul Verhaeghe.[13] Gevolg is dat we steeds meer op elkaar gaan lijken en er steeds minder ruimte is voor diversiteit of afwijking van de norm.

Fotografe Lisa Wals maakte een prachtige serie waarin ze verschillende Kylie Jenner-look-alikes portretteerde en duidelijk wordt wat de gevolgen zijn van een dergelijk schoonheidsideaal. Is dat nu echte vrijheid? Journalistiek programma RamBam kwam recent met een verontrustende aflevering over zogenaamde Filler Party’s. Je kan, bijvoorbeeld tijdens een vrijgezellenfeestje, een arts laten komen die dan in je eigen woonkamer alle dames van fillers voorziet en met vollere lippen en wangen naar huis doet gaan. Zie nog maar eens nee te zeggen en niet mee te doen wanneer iedereen een paar drankjes op heeft en al je andere vriendinnen zich ook vol laten spuiten.

Er is sprake van onzichtbare drang door alle beelden die ons worden opgedrongen en verwachtingen waar we slaafs in meegaan, maar die worden vermomd als keuzes. We willen ze alleen maar omdat ze ons voorgespiegeld worden.[14] We verliezen de connectie met onszelf, met ons eigen lichaam en vragen onszelf niet meer af: “Wat wil ik dan zélf, wat verlang ik nu eigenlijk?”

Wanneer je van je lichaam vervreemd, kan dit zorgen voor stress of zelfs een burn-out. Je gaat systematisch over je eigen grenzen heen, negeert de signalen die je lichaam geeft en dit komt na een tijdje als een keiharde klap terug. Paul Verhaeghe zegt hierover: “In het huidige tijdperk zijn we niet afgestemd op ons lichaam omdat we het in een perfecte pasvorm moeten duwen. […] het gebrek aan afstemming [is] een factor die ernstig bijdraagt aan ziekte en psychologische problemen.”[15]

Een burn-out is een van die ziekten die het resultaat zijn van de vervreemding van ons lichaam. Pascal Chabot schrijft in zijn boek ‘De filosofie van de burn-out’: “Het vermoeidheidssignaal gaat verloren te midden van alle taken en eisen. Het is een doffe, in scheuten opkomende moeheid, een allesoverheersend gevoel van krachteloosheid. Het individu probeert zijn vermoeidheid voor zichzelf en anderen te verbergen, alsof het een afgang zou zijn dat zijn lichaam lijdt. Mensen verdoven zichzelf om de uitputting waarover ze zich schuldig voelen te maskeren, om dat onwaardig ongemak weg te drukken.”[16]

Het huidige schoonheidsideaal heeft ook zijn weerslag op onze relaties en de manier waarop we naar liefde kijken. De liefde is het laatste punt waar ik het over wil hebben waar volgens mij bevrijding nodig is. Velen willen niet alleen een ideaal lichaam, maar ook de ideale partner. Waar 100 jaar geleden een goed leven nog een vroom leven was in teken van religie en de sociale orde, is een goed leven nu een perfect en succesvol leven. We zoeken de ideale levenspartner die perfect in het plaatje past van het leven dat we zelf al hebben opgebouwd. Niet alleen moet de ander onze beste vriend(in) zijn, maar ook de perfecte ouder en geliefde. Hij of zijn moet spannend zijn en ons blijven verrassen, maar tegelijkertijd ook wel betrouwbaar en stabiel zijn. Liefhebben is voor velen geen werkwoord meer, maar een zelfstandig naamwoord dat een onophoudelijke toestand van enthousiasme, waanzinnige verliefdheid en begeerte beschrijft, zo zegt relatietherapeute Esther Perel. In haar boek ‘Liefde in Verhouding’ schrijft ze: “We stellen niet alleen oneindig veel eisen, maar we willen ook nog eens gelukkig zijn. Ooit was dat voorbehouden aan het hiernamaals. We hebben de hemel op aarde laten neerdalen, binnen bereik van iedereen, en nu is het geluk niet langer slechts een streven, maar een voorwaarde. We verwachten van één persoon dat deze ons geeft waarin ooit een heel dorp voorzag, en we leven twee keer zo lang. Dat is een reusachtige taak voor een tweemanschap.”[17]

In die ander hopen we te vinden wie we zelf zijn. “Wat zie je eigenlijk in mij?” vragen we aan hem of haar. We zoeken bevestiging dat we de moeite waard zijn, in tijden waarin alles openligt, we enorm vrij zijn, maar we vaak niet meer weten wie we zijn. Die ander moet ons vertellen wie we zijn en ons leven vervullen. Paul Verhaeghe zegt: “We blijven zoeken naar iets of iemand die ons de illusie van volledigheid kan bieden. Daarbij moeten we de ander wel overmatig idealiseren, want niemand is in staat ons gemis op te vullen. Met als gevolg dat we de ideale man of vrouw op een voetstuk plaatsen. Wanneer hij of zij op ons verlangen ingaat, is het slechts een kwestie van tijd vooraleer het ideale beeld vals blijkt te zijn. Waarna de slechte kant van idealisatie zichtbaar wordt. De bewierookte ander moet het ideaal waarmaken; doet hij dat niet, dan rekenen we hem daarop af.”[18]

Dé manier om die ander te vinden waarvan we zulke hoge verwachtingen hebben, is via onlinedating, via Tinder bijvoorbeeld. Het aanbod van mogelijke partners, of gezelschap voor een enkele avond, is enorm en gretig wordt erop losgeswiped op zoek naar die perfecte geliefde. Graag laat ik een fragment zien uit de PowNed documentaire ‘Veemarkt’ waarin je een kijkje krijgt in de wereld van onlinedating.

Doordat op een app als Tinder zoveel keus is en je zoveel vrijheid hebt om te kiezen met wie je in contact wilt komen, zie je door de bomen het bos niet meer. Een ander wordt afgewezen op de ‘verkeerde’ haarkleur, lengte of vreemde hobby. Waar je eerst misschien nog de profielteksten las, kijk je op een gegeven moment alleen nog maar naar foto’s. Echt contact maken en jezelf kwetsbaar opstellen is eng en je “gaat niet de diepte in”, zoals de jongen op het filmpje zei. Velen hebben het idee dat ze eerst alle opties moeten bestuderen om dan de allerbeste vriend/vriendin te kiezen en zijn een echte ‘relatiemaximalist’.[19] Op die manier wordt de ander echter een consumptiemiddel die we willen bezitten. De filosoof Emmanuel Levinas heeft er echter op gewezen dat het wezenlijke kenmerk van die Ander zijn anders-zijn is. Als we die Ander zouden kunnen begrijpen, bekennen en bezitten, dan zou hij de Ander niet kunnen zijn.[20] Je kunt de ander die beroofd is van zijn anders-zijn niet liefhebben, alleen nog consumeren, zo merkt Byung-Chul Han op.[21] Hoewel je helemaal vrij bent om de partner te kiezen die je wilt, is er bij het consumeren geen ruimte meer voor liefde waar verwondering en hartstocht centraal staan en waarbij ook teleurstelling en mislukking kan zijn.

Dit alles gezegd hebbende, hoe kunnen we nu vooruit naar echte vrijheid? Ik denk dat we vrijheid niet moeten definiëren als ‘negatieve vrijheid’, als de afwezigheid van een obstakel dat ons in de weg staat. Ik sluit me liever aan bij de definitie van de Zwitserse theoloog Karl Barth: “A being is free only when it can determine and limit its activity.”[22] Een wezen is vrij alleen wanneer het kan zijn activiteit kan bepalen en beperken. Een zekere beperking is namelijk nodig om echt vrij te zijn. Hoeveel mensen kunnen wel niet multitasken, zijn altijd bezig, maar zijn tegelijkertijd niet in staat om niets te doen. Mensen die kunnen bepalen wat ze willen doen, maar niet hoe ze er minder van kunnen doen. Vaak zijn de overactieve mensen degenen die een burn-out krijgen. De vrijheid zit juist in de beperking, zo ben ik overtuigd. Niet in het altijd maar meer willen, gelukkiger willen zijn, bang zijn om een leukere partner over het hoofd te zien, jezelf telkens te vergelijken met knappere, slankere influencers. Vrijheid zit niet in overal ja tegen zeggen, bij elk feestje willen zijn en geen enkele kans te willen missen. Vrijheid zit veel meer in de beperking, in nee kunnen zeggen tegen een overvolle agenda en tegen verwachtingen van anderen. Voor mijzelf is de zondag een belangrijke dag waarop ik uit kan rusten en even niets hoef. Een dag waarop mijn waarde als mens niet bepaald wordt door hoeveel ik produceer, maar ik goed ben hoe ik ben, los van mijn activiteit. In tevredenheid leven, met een stevige basis over wie je bent en dat dat meer is dan wat je doet; Is dat geen echte vrijheid..?

Noten


[1] Paul Verhaeghe, Intimiteit (Zutphen: De Bezige Bij, 2018), 205.

[2] Welmoed Vlieger, Tegen de Stroom in, De vrijheidsillusie, 162

[3] Jongere voelt van alle kanten druk, NRC

[4] Nationaal Stressdebat, MAX, 2019, https://www.npostart.nl/nationaal-stressdebat/09-07-2019/POW_04280204.

[5] Verhaeghe, Intimiteit, 135.

[6] Zie meer over de schaduwzijde van succes in het leven van Demi Lovato: Hannah Lux Davis, Demi Lovato: Simply Complicated (Philymack Productions, 2017), https://www.youtube.com/watch?v=ZWTlL_w8cRA.

[7] Byung-Chul Han, De Vermoeide Samenleving: De Transparante Samenleving / De Terugkeer van Eros, trans. Frank Schuitemaker (Amsterdam: Van Gennep, 2014), 59.

[8] https://nos.nl/artikel/2302339-wondr-museum-in-amsterdam-ideaal-voor-de-perfecte-instagram-foto.html

[9] Verhaeghe, Intimiteit, 46.

[10] Liesbeth Woertman, Interview Liesbeth Woertman Linda, 8 May 2019, https://www.linda.nl/gezond-gezellig/liesbeth-woertman-je-bent-al-mooi/.

[11] Loes Reijmer, ‘Grote Billen, Grote Borsten, Grote Lippen: Lisa Wals Fotografeerde Kylie Jenner-Look-Alikes’, De Volkskrant, 22 August 2019, sec. In Beeld, https://www.volkskrant.nl/cs-b1a4b97f.

[12] Lisa Boerop, ‘Schaamlipcorrectie Populairder: “Vrouwen Weten Niet Hoe Een Normale Vagina Eruitziet”’, RTL Nieuws, 7 November 2017, sec. Gezondheid, https://www.rtlnieuws.nl/gezondheid/artikel/3708001/schaamlipcorrectie-populairder-vrouwen-weten-niet-hoe-een-normale-vagina.

[13] Verhaeghe, Intimiteit, 227.

[14] Verhaeghe, 219.

[15] Verhaeghe, 133.

[16] Pascal Chabot, Filosofie van de Burn-Out (Amsterdam, 2018), 23.

[17] Esther Perel, Liefde in Verhouding (Lev., 2018), 61.

[18] Initmiteit, p. 144

[19] Jeroen van Baar, De Prestatiegeneratie: Een Pleidooi Voor Middelmatigheid (Meppel: Atlas Contact, 2014), 46.

[20] Han, De Vermoeide Samenleving, 120.

[21] Han, 121.

[22] Barbara Brown Taylor, An Altar in the World: A Geography of Faith (HarperCollins, 2010).

[23] Han, De Vermoeide Samenleving, 53.

[24] Gescinska Alicja, ‘Huiswaarts Zonder Speelpoppen’, in De Vrijheidsillusie (Amsterdam: Boom Uitgevers, 2018), 22.