19 september 2021

Boekrecensie: Nieuwe Kruisvaarters – Sander Rietveld ★★★★

Door Tabitha
Mijn beoordeling:
4/5

Onderzoeksjournalist Sander Rietveld legt met Nieuwe Kruisvaarders op fascinerende wijze de ‘heilige alliantie’ tussen orthodoxe christenen en radicaal-rechtse populisten bloot.
Hij legt de zere plek bij organisaties als Christenen voor Israël, Open Doors en uitspraken van ChristenUnie voorman Gert-Jan Segers. Zo komt zijn verhaal ook persoonlijk dichtbij en schuurt het, op een goede manier.

Bron: www.fd.nl

Al langere tijd intrigeert de link tussen geloof en politiek me. Zowel linkse als rechtse gelovigen beroepen zich op de Bijbel om hun politieke standpunten te verdedigen. Trump werd begin 2017 president, mede dankzij een niet te onderschatten groep christenen die in hem zelfs een Messias figuur zagen (zien?). Hoe kunnen zijn op iemand als Trump stemmen? Met die vraag trok Tijs van den Brink voor het programma ‘God, Jesus, Trump!’ door Amerika.

Toch hoeft je voor het zien van de aantrekkingskracht tussen het orthodoxe geloof en het radicaal-rechtse gedachtegoed niet de oceaan over. Sander Rietveld zoekt het dichter bij huis en gaat uitvoerig in het flirten van Thierry Baudet en Geert Wilders met het geloof.

Het orthodoxe geloof is voor deze partijen een manier om hun conservatisme en nostalgie te rechtvaardigen. Vroeger was alles beter en was de wereld overzichtelijk. Vroeger stonden christelijke waarden en normen centraal. Vroeger trouwde een man met een vrouw en was hij de kostwinner en ‘hoofd van het gezin’.

Definities

Even terug. Waar hebben we het over als we het over ‘orthodox’ hebben? Rietveld zegt hierover: “Met orthodox bedoel ik dat iemand de traditionele christelijke dogma’s aanvaardt, bijvoorbeeld dat de Bijbel door God geopenbaard is, dat Jezus Gods zoon is die de wereld verloste door te sterven aan het kruis en dat hij lichamelijk is opgestaan uit de dood. Zwart-wit gesteld: orthodoxe christenen noemen zichzelf ‘rechtzinnig’ en staan tegenover ‘vrijzinnige’ gelovigen, die juist benadrukken dat de Bijbel een menselijk boek is, dat wonderverhalen ‘figuurlijk’ moeten worden begrepen en voor wie Jezus niet goddelijk is, maar ‘slechts’ een bijzonder mens.” (p. 20).
De definitie van populisme leent Rietveld van politicoloog Cas Mudde: “het idee dat de maatschappij uit twee groepen bestaat die vijandig tegenover elkaar staan: het zuivere volk aan de ene kant, de corrupte elite aan de andere.” (p. 20-21) Populistische partijen kunnen ook links zijn, zoals de socialistische partij. “Rechts-populistische partijen zijn nationalistisch, de politieke macht van de staat moet voorkomen uit een volksgemeenschap met een gedeelde cultuur” (p. 20).

Cultuurstrijd

“God is rechts, daar ben ik van overtuigd!” zo beweert Baudet. Hij weet dat hij de orthodoxe christenen nodig heeft en de SGP en Forum onderhouden warme banden. Vastgoedondernemer Cor Verkade steunt Forum financiert en verhuurt één van zijn panden aan Forum voor hun vergaderingen en denktank bijeenkomsten.

Veel orthodoxe christenen claimen te weten wat Gods bedoeling met de wereld is. De komst van het Koninkrijk van God is een politiek ideaal waarvoor een cultuurstrijd gevoerd moet worden. Deze christenen zien zichzelf als het slachtoffer van een liberale agenda waarin zelfbeschikking centraal staat bij thema’s als abortus, euthanasie en LHBT+ rechten. Om die strijd aan te gaan zijn een goed netwerk, partners en financiën belangrijk.

De SGP, ChristenUnie en Open Doors

Verbazingwekkend vond ik dat de SGP banden heeft met Orbán, die zichzelf een calvinistische protestant noemt. Ze vinden elkaar in het belang van de ‘natuuurlijke orde’ en van de ‘christelijke natie’. In het parlementsgebouw in Boedapest organiseert de SGP in 2002 een bijeenkomst waarop Hongaarse ministers aanwezig zijn en SGP kamerlid Roelof Bisschop over de bijzondere band tussen God en volk en over de theocratie, een samenleving gebaseerd op de Bijbelse normen (of in ieder geval hun interpretatie van wat die normen zijn).

Niet alleen vanuit de SGP, maar ook vanuit de ChristenUnie klinken dergelijke rechtse geluiden. Fractievoorzitter Gert-Jan Segers vindt het bedreigend dat moslims in Nederland een meerderheid zullen vormen, wat statistisch onwaarschijnlijk is. De islam en het christendom zouden in een geestelijke strijd verwikkeld zijn. Ik heb sympathie voor de ChristenUnie maar dit gaat me wel erg ver.

Ook komt de thematiek dichtbij wanneer het over Open Doors gaat, een organisatie die zich inzet tegen christenvervolging. Vroeger ging ik al met mijn ouders naar de jaarlijkse Open Doors dagen waar vervolgde christenen en inspirerende sprekers hun verhaal doen en waarvoor duizenden christenen naar de Jaarbeurs komen. Open Doors richtte zich oorspronkelijk op het IJzeren Gordijn waar Bijbels over de grens gesmokkeld werden. Inmiddels is dit verplaatst naar het Midden-Oosten. Jaarlijks brengt Open Doors een ranglijst uit waarop staat waar christenen het meeste hebben te leiden door onderdrukking. Deze lijst wordt door o.a. Baudet en Wilders aangegrepen om hun eigen politieke agenda door te duwen. Ook laat het weinig ruimte voor nuance, voor het besef dat er ook genoeg plekken zijn waar moslims en christenen wel vreedzaam naast elkaar kunnen leven. Hoewel christenvervolging zeker plaatsvindt, versterkt het telkens benadrukken hiervan de angst van orthodoxe christenen voor de islam.

Mijn beoordeling

Er is nog veel meer interessants te lezen in het boek, o.a. over Steve Bannon, de Nashvilleverklaring, maar het voert te ver om dat allemaal hier te bespreken.
Het is de kracht van Rietveld om de feiten helder te krijgen, netwerken en geldstromen uit te pluizen en kritische journalistiek te bedrijven. Hij blijft daarin echter wel vooral beschrijvend. Als lezer krijg je inzicht in welke organisaties met welke ideeën en idealen met wie samenwerken en wie daar als geldschieter bij betrokken is. Toch had ik na het lezen van de conclusie een beetje een kater en bleef zitten met veel vragen.

Hoe moeten we al deze feiten duiden? Wat betekent het dat orthodoxe christenen en het populisme hand in hand lijken te gaan? Wat zegt dat voor je theologie en hoe je de Bijbel leest? Wat betekent het dat de charismatische voorgangers Jan Zijlstra en Mattheus van der Steen door hun gebed mensen kunnen genezen, maar wel koffie gaan drinken met Geert Wilders? Moet je hun hele theologie afwijzen omdat je hun politieke overtuigingen afwijst?

Natuurlijk, Rietveld is geen theoloog, maar het doordenken van de betekenis van zijn bevindingen is wat mij betreft een volgende stap die nog gemaakt moet worden.

Laat het gerust weten als je hier ideeën bij hebt en over door wilt praten 😊

Kijktips

  • Aflevering ‘Rechtse Meiden’ van EO-programma Randland over jonge meiden die vertellen over hun rechtse overtuigingen.
  • Docu ‘American Dharma’ over de rechts-conservatieve Steve Bannon, de oude hoofdstrateeg van Trumps regering en leider van nieuwssite Breitbart News.